* ( فَرِحُوا بِها ) * ، ضمير راجع است با باد ، [ و ] ( 1 ) * ( جاءَتْها ) * ، « ها » ضمير فلك است كه به جمع كرد آن را ، و عاصف ، از اوصاف مخصوصه است ، براى آن « تا » ى تأنيث در او نياورد فى قول الكوفيّين : كحايض و طالق و طاهر و طامث ، چون اين اوصاف مختص است به زنان و مشترك نيست بين الرّجال و النّساء ، به [ تا ] ( 2 ) ى تأنيث [ 138 - پ ] حاجت نبود تا فرق كند بين المذكّر و المؤنّث . و بصريان گفتند : اين علَّت مطَّرد نيست و انّما بر سبيل نسبت است ، اى ذات حيض و طهر و طلاق و ريح ذات عصف ( 3 ) ، و العصف شدّة الرّيح و لا يستعمل الَّا في الرّيح ، قال الشّاعر : حتى اذا عصفت ريح مزعزعة فيها ( 4 ) قطار و رعد صوته رجل * ( وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ ) * ، « هم » ضمير راكبان درياست ، و موج اسم جنس است و قوله : * ( أُحِيطَ بِهِمْ ) * ، كنايت است از هلاك ، و منه قول اللَّه تعالى ( 5 ) : وَاللَّه مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ ( 6 ) ، اى مهلك لهم ( 7 ) . دَعَوُا اللَّه ، جواب « اذا » است ، و عامل در او . و * ( مُخْلِصِينَ ) * ، نصب بر حال است . و « دين » ، طاعت است و نصب او بر مفعول به است ، و قوله : * ( لَئِنْ أَنْجَيْتَنا ) * ، در كلام حذفى و اختصارى هست ، و التّقدير : يقولون لئن انجيتنا . و عرب حذف بسيار كنند چنان كه بسيار جاى نظاير آن برفت . و * ( هذِه ) * ، راجع است با حالت يا شدّت و محنت ، و « لام » اوّل در * ( لَئِنْ ) * ( 8 ) جواب قسمى مضمر است ، و در دوم ، * ( لَنَكُونَنَّ ) * ، جواب « ان » است . و « نون » تأكيد راست ، و « من » ، تبيين راست و تبعيض نيز محتمل است . آنگه حق تعالى در آيت ديگر گفت : وفا نكردند به آنچه گفتند ، چون با حال سلامت و نجات افتادند با سر بغى و ظلم رفتند . و نجات ، رستگارى باشد ، و انجيته و نجّيته به معنى واحد باشد ، و نجوت به همچنين . و قوله : * ( إِذا هُمْ ) * ، مفاجات راست ، كه بنگرى ايشان در زمين بغى مىكنند بنا حق . آنگه گفت : اين ظلم كه بر يكديگر

--> ( 2 - 1 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 3 ) . اساس : عاصف ، به قياس با نسخهء مج ، تصحيح شد . ( 4 ) . آو ، آج ، بم ، آز : منها . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها بجز بم و آز قوله تعالى . ( 6 ) . سورهء بروج ( 85 ) آيهء 20 . ( 7 ) . آو ، آج ، لب ، آز : اى مهلكهم لهم . ( 8 ) . اساس : اين ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد .